14 Eylül 1914: AE1 devriyeden dönmedi; izi 103 yıl sonra bulundu

14 Eylül 1914 sabahı Avustralya'nın ilk denizaltısı HMAS AE1, HMAS Parramatta ile birlikte Papua Yeni Gine'deki Duke of York Adaları çevresinde devriyeye çıktı. İki gemi saat 08.00'de buluştu; St George Kanalı ile Cape Gazelle çevresinde ayrı yönlerde arama yaptı. AE1 öğleden sonra gözden kayboldu ve akşam demir yerine dönmedi. Gece başlayan geniş aramada denizaltıya, 35 kişilik mürettebatına ya da yüzeyde bir yağ izine ulaşılamadı.

AE1, Vickers tarafından inşa edilen 55 metrelik E sınıfı bir denizaltıydı. Yüzeyde iki dizel motorla 15 knot, su altında akülerden beslenen elektrik motorlarıyla 10 knot sürate ulaşabiliyordu. Bu çift tahrik düzeni denizaltıya okyanus aşan bir teslim yolculuğu ve sualtında gizli seyir imkânı verdi; ancak dalış, trim, batarya ve kapalı gövde sistemlerinin birlikte doğru yönetilmesini gerektiriyordu.

Royal Australian Navy kaydına göre hava pusluydu; görüş zaman zaman beş deniz miline kadar düşüyordu. Parramatta'nın komutanı denizaltıyı uzun süre gözden kaçırmamaya çalıştı ve AE1 görüş mesafesini işaretle sordu. Buna rağmen iki geminin ayrı arama rotaları, yüzeydeki görsel haberleşmeyi kesintili hâle getirdi. Saat 15.20 dolaylarında son temas kaybolduğunda, AE1'in limana haber vermeden dönmüş olabileceği düşünüldü.

Batık, Aralık 2017'de araştırma gemisi Fugro Equator'ın deniz tabanı taramasıyla Duke of York Adaları açıklarında, 300 metreden daha derinde bulundu. Ertesi yıl yapılan değerlendirmede kapakların kapalı, korkulukların toplanmış görünmesi denizaltının sualtı harekâtına hazırlandığını düşündürdü. Avustralya Savunma Bakanlığının açıkladığı rapor, AE1'in Rabaul'a dönerken muhtemelen dalmış ya da dalış hâlinde olduğunu belirtti; kazanın kesin nedenini ise ortaya koymadı.

Bu belirsizlik önemlidir. AE1 düşman ateşiyle battığı kanıtlanmış bir savaş ganimeti değil, doğal koşullar ile erken denizaltı mühendisliğinin sınırlarında kaybolmuş bir gemidir. Pus, güçlü ada akıntıları, derin su, sınırlı yüzey görüşü ve denizaltı içindeki insan kararları aynı olayın parçalarıdır; mevcut kanıtlar tek bir kişiyi ya da tek bir mekanik arızayı kesin neden olarak göstermeye yetmez.

AE1'in 35 kişilik mürettebatı üç subay ile Kraliyet Avustralya Donanması ve Kraliyet Donanması'ndan gelen 32 denizciden oluşuyordu. Batığın yeri kamuya açıklanmadı; alan bir mezar ve anma yeri olarak korunuyor. 14 Eylül'ün denizcilik dersi, yeni bir teknolojinin menzil ve gizlilik kazandırırken yeni riskler de ürettiğidir: bağımsız mevki teyidi, kesintisiz haberleşme, hava ve akıntı bilgisi ile dalış öncesi kontrol, gemi teknolojisinden ayrı düşünülemez.