18 Ekim 1851: Moby-Dick, The Whale adıyla denize açıldı

18 Ekim 1851'de Herman Melville'in romanının ilk baskısı Londra'da The Whale adıyla yayımlandı. Bugün Moby-Dick olarak bilinen eser, yalnız bir beyaz balinanın peşindeki kaptanı anlatmadı; 19. yüzyıl balina gemisinin çalışma düzenini, seyrini, çok katmanlı mürettebatını ve doğayı ham maddeye çeviren ekonomisini de edebiyatın merkezine taşıdı.

Melville bu dünyayı uzaktan kurmadı. Denizci ve balina gemisi mürettebatı olarak yaşadığı deneyimler, romandaki güverte işlerinin, nöbetlerin ve av hazırlığının maddi ayrıntılarına zemin sağladı. New Bedford Whaling Museum, eseri dönemin gerçek anlatıları, batıklar ve denizciler arasında dolaşan beyaz balina hikâyeleriyle birlikte değerlendiriyor. Kurmaca Pequod böylece tek bir geminin kopyası değil, bir denizcilik çağının yoğunlaştırılmış görüntüsü oldu.

Dönemin tipik Amerikan balina gemisi yaklaşık 300 tonluk, kare yelken donanımlı ve 30 ila 35 kişiyi yıllarca taşıyabilecek biçimde hazırlanmış bir iş gemisiydi. Bordalardaki mataforalarda üç ila beş balina filikası bulunuyor; geniş ambar, yağ fıçılarına ayrılıyordu. Uzun sefer, geminin yalnız okyanusu aşmasını değil, avı bulup işleyerek ürününü limana kadar korumasını gerektiriyordu.

Bu düzenin belirleyici teknolojisi, ön direğin gerisindeki tuğla ocak ve demir kazanlardan oluşan tryworks sistemiydi. Yağ dokusunun gemide eritilebilmesi, kıyıya dönmeden avın işlenmesini ve seferlerin yıllara yayılmasını sağladı. Fakat açık denizde ateş yakılan, güvertesinde ağır parçaların vinçlerle çekildiği ahşap bir gemi; yangın, yanık, düşme ve donanım kazası risklerini de aynı üretim hattına taşıyordu.

Seyir yalnız haritadaki rotadan ibaret değildi. Direk başındaki gözcüler denizi tarıyor, bir balina görüldüğünde küçük filikalar ana gemiden ayrılıyordu. Altı kişinin taşıdığı dar bir filika, dalga ve rüzgâr içinde canlıya yaklaşırken gemiden uzaklaşıyor; pusula, yerel hava okuması, kürek uyumu ve filikayı yöneten kişinin kararı birlikte çalışıyordu. Teknoloji avı mümkün kılıyor, fakat doğa koşullarını denetim altına almıyordu.

Romanın en sert denizcilik sorusu bu noktada ortaya çıkar: Bir kaptanın kişisel hedefi geminin ortak amacı hâline geldiğinde mürettebatın güvenliği nasıl korunabilir? Ahab'ın ısrarı; gemi, yük, rota ve insanların yaşamı üzerindeki yetkiyi tek bir saplantıya bağlar. Starbuck'ın itirazları ise köprüüstü kültüründe karşı görüşün duyulmasının neden bir emniyet meselesi olduğunu, kurmacanın diliyle gösterir.

Pequod'un mürettebatı farklı ülkelerden, inançlardan ve toplumsal konumlardan insanları aynı vardiya düzeninde buluşturur. Bu çeşitlilik romantik bir eşitlik tablosu değildir. Balina avcılığı, kazancın büyük bölümünü gemi sahipleriyle üst kademelere bırakan; alt rütbedeki denizcilerin ücretini sefer payına ve avın sonucuna bağlayan sert bir emek düzeniydi. Romanın kalıcılığı, güvertede görünmeyen bu iş bölümünü de kayda geçirmesindedir.

Balina gemisi teknolojisini yalnız insan becerisinin ilerlemesi olarak okumak eksik kalır. Gözcülük, filika tasarımı, zıpkın ve gemide işleme sistemi; balinaları küresel ölçekte yağ ve başka ürünlere dönüştüren bir çıkarma ekonomisinin parçalarıydı. Moby-Dick, balinayı yalnız av nesnesi olmaktan çıkararak insanın canlı dünyayı bütünüyle ölçebileceği ve yönetebileceği düşüncesini de tartışmaya açtı.

18 Ekim kaydı bir av geleneğini yüceltmek için değil, deniz kültürünün kendi eleştirisini nasıl üretebildiğini hatırlatmak için önemlidir. The Whale'ın yayımlanmasıyla okur; gemi teknolojisi, açık deniz seyri, emek, komuta sorumluluğu ve doğanın sınırlarıyla aynı anlatıda karşılaştı. Aradan geçen 175 yılın ardından Pequod hâlâ şu soruyu soruyor: Bir gemiyi rotasından çıkaran fırtına mı, yoksa itirazı susturan insan kararı mı daha tehlikelidir?