20 Ekim 1827: Navarin'de barış görevi dört saatlik yıkıma dönüştü

20 Ekim 1827'de Britanya, Fransa ve Rusya gemilerinden oluşan birleşik filo, Osmanlı-Mısır filosunun çıkışını engellemek amacıyla Navarin Körfezi'ne girdi. Diplomatik baskı ve deniz ablukası olarak başlayan görev, ilk atışların ardından yaklaşık dört saat süren yakın mesafeli bir çatışmaya dönüştü.

Körfez, batı Mora kıyısında korunaklı fakat giriş ve manevra alanı sınırlı bir demir yeriydi. Osmanlı-Mısır gemileri içeride demirliydi; birleşik filo ise ateş açmadan onların arasına girip demirlemeyi planladı. Açık denizde rota değiştirebilen yelkenliler, körfezin içinde birbirine, kıyıya ve demir düzenine bağımlı hâle geldi.

Rüzgâr yalnız arka plan değildi. Royal Museums Greenwich kaydı, filonun körfeze girişinin rüzgâr yönü nedeniyle 20 Ekim'e kadar ertelendiğini belirtiyor. Yelken çağında bir komutanın siyasi emri uygulayabileceği an, yalnız takvime değil; ağır gemilerin dar boğazdan düzenini bozmadan geçebileceği hava penceresine de bağlıydı.

Gemiler ahşaptı; sevk gücü yelkenden, savaş gücü bordalardaki çok sayıdaki toptan geliyordu. Bu düzen açık denizde hat kurmaya uygundu, fakat demir yerinde topların birkaç yüz metre hatta daha kısa mesafeden ateşlenmesi gövde, arma ve güvertede zincirleme hasar yarattı. Kırılan serenler ve düşen direkler manevrayı daha da azaltırken yangın, barut ve ahşap gövdeyi aynı ölümcül sistemde buluşturdu.

Körfezde bulunan ateş gemileri de riski büyüttü. Normalde düşman gemilerine yanaştırılıp ateşe verilen bu araçlar, kalabalık demir yerinde sürüklenen bir yangın ve patlama kaynağıydı. Çatışma büyüdüğünde gemiyi kurtarmak; yalnız top ateşine karşılık vermek değil, demiri, halatları, pompaları, yangın ekiplerini ve yaralı tahliyesini aynı anda yönetmek anlamına geldi.

İnsan kararı zincirin merkezindeydi. Amiral Edward Codrington'ın amacı filonun körfezden çıkmasını engellemekti; ancak silahlı gemileri karşı tarafın demir düzeninin içine sokmak, yanlış anlaşılma ve tek bir atışın bütün filolara yayılması riskini taşıyordu. Britanya hükümetinin daha sonra Codrington'ın talimatlarını aştığını düşünerek onu geri çağırması, sonucun kendi döneminde bile tartışmalı olduğunu gösterir.

İlk ateşi hangi geminin açtığına ilişkin kurumsal anlatılar Osmanlı-Mısır tarafındaki bir gemiyi işaret eder. Yine de dört saatlik yıkımı tek bir tetiğe bağlamak eksik olur. Tarafların farklı siyasi hedefleri, ortak bir komuta ve güvenilir iletişim kurulamaması, filoların zaten savaş düzeninde bulunması ve körfezin kapalı coğrafyası çatışmanın hızla büyümesine zemin hazırladı.

Royal Museums Greenwich'teki subay John Harvey Boteler'e ait çizimler, resmî zafer tablolarının ötesinde parçalanmış gemileri, sudaki insanları ve yangınları kayda geçiriyor. Müze, 78 gemilik Osmanlı-Mısır filosunda yalnız sekiz geminin yıkım veya ağır hasardan kurtulduğunu aktarırken birleşik filonun gemi kaybetmediğini belirtiyor. Bu eşitsiz sonuç, denizciler için yaşanan kaybı bir teknoloji gösterisine dönüştürmez; tersine demirli bir filonun ne kadar kırılgan olabileceğini gösterir.

Navarin, yalnızca yelken çağının son büyük filo çatışmalarından biri değildir. Aynı zamanda diplomatik bir görevin, doğa koşullarıyla sınırlanan seyir kararlarının ve dar alandaki silahlı temasın nasıl geri döndürülemez bir felakete dönüşebileceğine dair uyarıdır. Denizcilik hafızasında asıl ders, ateş gücünden önce görevin sınırlarını, iletişimi ve insanların kaçış imkânını düşünmektir.